Andrzej Wajda maakte meer dan vijftig jaar lang films, in een Polen waar de regels over wat er gezegd mocht worden, en hoe, steeds weer veranderden. Tijdens het vijfde Amsterdam Polish Film Festival hangen in De Balie vierentwintig posters voor zestien van zijn films. Samen laten ze zien hoe Poolse grafisch ontwerpers filmreclame tot een eigen kunstvorm maakten.
Met beeld en metafoor deden de posters meer dan de films illustreren: ze bepaalden hoe het publiek de films tegemoet trad en begreep. Voor wie nieuw is in dit onderwerp is de tentoonstelling een kennismaking met de Poolse ontwerpgeschiedenis. Wie Wajda’s films kent, kan ze herontdekken door de ogen van de kunstenaars die ze voor het eerst aan het publiek presenteerden.
Praktisch
Waar: De Balie, Kleine-Gartmanplantsoen 10, Amsterdam. De posters hangen bij de ingang, in het café en in het restaurant.
Wanneer: 3 oktober tot en met 1 november 2026
De posters zijn in bruikleen uit de collectie van het Museum voor Cinematografie in Łódź. De tentoonstelling is samengesteld door Stichting Polish Culture NL als onderdeel van de vijfde editie van het Amsterdam Polish Film Festival, Andrzej Wajda. Past, Present, Possible (22 oktober – 1 november 2026). Bekijk het volledige festivalprogramma.
De posters, film voor film
Hieronder staan de posters per film, in de volgorde waarin de films verschenen. Bij elke poster staat waar hij in De Balie te zien is.
Kanał (Kanal)
Deze film uit het begin van Wajda’s carrière was de eerste die de Opstand van Warschau van 1944 in beeld bracht, nog geen twaalf jaar na de gebeurtenissen. Het sombere einde brak met de heroïsche oorlogsfilms van die tijd, en met de Speciale Juryprijs in Cannes kreeg de Poolse cinema voor het eerst sinds de oorlog een internationale stem.
Ontwerp: Jan Lenica, 1957 · Te zien in het café
Lenica brengt de film terug tot een spookachtig wit silhouet tegen baksteenrood: een langgerekte vorm die zowel een lijkwade als een lichaam kan zijn, met de titel er met de hand boven geschreven. Hij was opgeleid door Henryk Tomaszewski, een van de grondleggers van wat critici al snel de Poolse Posterschool zouden noemen.
Popiół i diament (Ashes and Diamonds)
De film speelt zich af vlak na de oorlog en volgt een verzetsstrijder die de opdracht krijgt een communistische functionaris te doden. Dat onderwerp kon gemakkelijk worden opgevat als partij kiezen in het nog verse burgerconflict in Polen. Wajda’s sympathieke benadering van de hoofdpersoon was ongebruikelijk voor de staatscinema; dankzij de dubbelzinnigheid van de film kwam hij toch door de censuur en vond hij weerklank bij een publiek dat zelf voor dezelfde keuzes had gestaan.
Ontwerp: Wojciech Fangor, 1958 · Te zien in het restaurant
Fangors poster ziet er geïmproviseerd uit: op effen wit tegen verzadigd rood wijst een handgetekende tekstballon naar de titel in brede rode penseelstreken. Hij maakte het ontwerp in één nacht voor de première, en critici vonden het te abstract. Naast een verhaal over morele onzekerheid leest die rauwheid juist als een vroeg, zelfverzekerd voorbeeld van de Poolse school die een film interpreteert in plaats van illustreert.
Niewinni czarodzieje (Innocent Sorcerers)
Een portret van rusteloze jonge Warschauers in het jazztijdperk, lichter van toon dan de oorlogsfilms waarmee Wajda naam maakte. Een jonge Roman Polański speelt een jazzbassist, en de film geldt vaak als een vroeg werk van de Poolse Nieuwe Golf omdat hij dicht bij het dagelijks leven van zijn personages blijft. Toch kreeg hij kritiek van staatscritici, werd de release een jaar uitgesteld en bereikte hij het publiek alleen via een beperkte, licht gecensureerde distributie.
Ontwerp: Wojciech Fangor, 1960 · Te zien in het restaurant
Fangor vond de sfeer van de film in de logica van een speelkaart: zwart-witfoto’s van de twee jonge hoofdrolspelers, de een gespiegeld onder de ander, in een symmetrisch patroon van harten en geschulpte bogen in rood, blauw, geel en groen. Dat past bij een behoedzame verkering vol spelletjes en schijn. Fangor verliet Polen het jaar daarop en werd internationaal bekend met zijn optische, pulserende schilderijen.
Samson
De film is gebaseerd op de roman van Kazimierz Brandys over een joodse student die het vooroorlogse antisemitisme, gevangenschap en het getto van Warschau doormaakt. Hij plaatste het antisemitisme binnen de Poolse samenleving zelf, en niet alleen bij de Duitse bezetter. Die invalshoek was ongemakkelijk voor een staat die de oorlogsjaren graag in patriottische termen presenteerde, en de film werd veel koeler ontvangen dan Wajda’s bekendere oorlogsfilms.
Ontwerp: Waldemar Świerzy, 1961 · Engelstalige poster · Te zien in het restaurant
Op effen wit valt een gebogen hoofd uiteen in grillige zwarte fragmenten, met een davidster die er als een web van witte barsten doorheen loopt. De ster is geen symbool dat op de figuur is geplakt, maar is erin gebroken, deel van hetzelfde verbrijzelde oppervlak: de schade komt van binnenuit.
Popioły (Ashes)
Deze verfilming van Stefan Żeromski’s roman over Poolse soldaten in de Napoleontische oorlogen kijkt verder terug in de geschiedenis dan Wajda’s andere films in deze selectie. De kloof tussen de idealen waarvoor soldaten vechten en de verwoesting die ze aanrichten, echoot de recentere Poolse geschiedenis. Door de veilige afstand in de tijd kon Wajda nationale opoffering en desillusie onderzoeken zonder de censuur te tarten.
Ontwerp: Roman Cieślewicz, 1965 · Te zien in het restaurant
Cieślewicz antwoordt met een breed veld van magenta en zwart, omgewoeld als verschroeide aarde en bezaaid met bleke, asachtige fragmenten, terwijl het gebroken silhouet van een vernielde kar aan de horizon oprijst. De vette zwarte titel loopt over de volle breedte, eerder reportage dan illustratie. Cieślewicz vertrok in 1963 naar Parijs en werd later artdirector van Vogue en Elle.
Wszystko na sprzedaż (Everything for Sale)
Wajda maakte deze film in het jaar na de plotselinge dood van Zbigniew Cybulski, de acteur die tien jaar eerder Ashes and Diamonds had gedragen. Het is zijn meest persoonlijke film in deze selectie: een beschouwing over filmmaken, verlies en een filmwereld die verder moet zonder haar grootste ster.
Ontwerp: Franciszek Starowieyski, 1968 · Te zien in het café
Starowieyski laat een gebroken bril overgaan in een kronkelend magenta lint dat over een bijna zwarte achtergrond slingert, met kleine genummerde cirkels erlangs: meer een diagram dan een rechttoe-rechtaan-illustratie. De gebarsten glazen liggen onderaan, met de titel eronder. De gebroken bril staat stil voor een verbrijzelde aanwezigheid op het doek, passend bij een film over verdergaan zonder die aanwezigheid.
Ziemia obiecana (The Promised Land)
De film speelt zich af in het industriële Łódź en volgt drie vrienden die zonder scrupules een textielimperium opbouwen. De kritiek op het kapitalisme was voor de censuur goed te verteren, omdat het verhaal zich veilig vóór de oorlog afspeelt, maar het morele onbehagen reikt verder. Deze selectie bevat twee posters voor de film.
Ontwerp: Cyprian Kościelniak (grafisch ontwerp), Renata Pajchel (foto’s), 1974 · Te zien in het restaurant
Deze poster is documentair van opzet: een archieffoto van drie mannen in kleding uit die tijd, arm in arm, met daarboven de titel in gouden letters omlijst door zonnestralen, die doen denken aan de winkelborden uit die periode. De poster legt de wereld van de film vast en maakt van die historische omgeving een onderwerp op zich.
Ontwerp: Waldemar Świerzy, 1975 · Te zien in het café
Świerzy’s versie is somber: een industrieel met hoge hoed en witte das, zijn gezicht teruggebracht tot een korrelige zwarte leegte, met een klein rood vlekje dat uitloopt in de witte stof bij zijn kraag.
Prijzen: onderscheiding in de wedstrijd ‘Beste Warschause poster’ (februari 1975); publieksprijs ‘Populairste poster van de maand’ (februari 1975); gouden medaille, Poolse Posterbiënnale, Katowice (1975); eerste prijs, Hollywood Reporter Film Poster Competition, Los Angeles (1975).
Człowiek z marmuru (Man of Marble)
Deze film over het ontstaan en de ondergang van een arbeidersheld uit het communistische tijdperk had een moeizamer weg naar het witte doek dan bijna alle andere films hier. Scenarist Aleksander Ścibor-Rylski voltooide het eerste scenario begin jaren zestig, maar het bleef ruim tien jaar op de plank liggen. Pas een korte versoepeling van de censuur halverwege de jaren zeventig maakte de film mogelijk, en ook toen beperkte de regering de vertoning. Deze selectie bevat vier posters voor de film, elk met een opvallend andere benadering van hetzelfde personage.
Ontwerp: Marcin Mroszczak, 1977 · Te zien in het café
Tegen verzadigd rood plaatst Mroszczak een grote kleurenfoto van de metselaar-held, pet naar achteren, midden in een lach; rechtsonder zweeft een kleine zwart-witfoto, met de titel in vette zwarte letters onderaan. Door het personage lachend te tonen, in plaats van als monument, ondergraaft de poster de propagandabeelden waarnaar de film is vernoemd.
Ontwerp: Waldemar Świerzy, 1977 · Te zien in het restaurant
Świerzy geeft hem weer in korrelig, gespikkeld sepia, zijn gezicht opgebouwd uit stippen in plaats van vlakke kleur, met een rode bliksemschicht achter hem. Het effect is verweerd en gegraveerd, eerder een munt dan een foto: passend voor een man die tegen zijn wil tot monument is gemaakt.
Ontwerp: Marcin Mroszczak, Renata Pajchel (foto’s), 1977 · Te zien bij de ingang
Een ander ontwerp van Mroszczak kiest een andere weg: een kleurenfotomontage waarin een reusachtige, doorschijnende figuur van de metselaar onder een open lucht boven een bouwplaats uittorent, met mensen op ware grootte onder de contouren van de reus. De propagandamythe van de arbeidersheld blijft volledig zichtbaar, groter dan het leven, in plaats van afgezwakt tot een gewoon portret.
Bez znieczulenia (Rough Treatment)
Het verhaal van een journalist wiens carrière en huwelijk instorten zodra hij bij niet nader genoemde autoriteiten uit de gratie raakt, werd algemeen gelezen als een portret van een staat die stilletjes een leven afbreekt, ook al worden er nergens namen genoemd. De hoofdpersoon was gebaseerd op journalist Ryszard Kapuściński, en het beeld van professionele verbanning raakte een gevoelige snaar in de jaren vóór 1980.
Ontwerp: Waldemar Świerzy, 1978 · Te zien in het restaurant
Het gezicht van een man vult Świerzy’s beeld in warme, korrelige spuitverftinten, achterovergekanteld, met een zwarte balk over zijn ogen als een censuurstreep en twee korte strepen die als hoorns uit zijn voorhoofd oprijzen. Het is een visuele woordspeling op een man die tot zwijgen is gebracht en verblind door krachten waartegen hij niets kan beginnen, en de Poolse titel van de film, ‘zonder verdoving’, verzacht niets.
Panny z Wilka (The Maids of Wilko)
De film speelt zich af in de laatste jaren voor de Tweede Wereldoorlog en volgt Wiktor, die terugkeert naar een familielandgoed en de vrouwen die hij er ooit kende, nu twintig jaar later veranderd. De film werd genomineerd voor de Oscar voor beste buitenlandse film en is zachter en nostalgischer dan Wajda’s politieke drama’s: hij gaat over herinnering, niet over de staat.
Ontwerp: Roman Cieślewicz, 1979 · Engelstalige poster · Te zien in het restaurant
Cieślewicz laat het gezicht van Daniel Olbrychski, als Wiktor, uiteenvallen in een grof rasterpatroon in felroze en elektrisch blauw dat van dichtbij oplost in pure druktextuur, met de titel in strakke zwarte letters eronder. Het gefragmenteerde, half leesbare portret past bij een film over de terugkeer van één man en de herinneringen die met hem bovenkomen.
Ontwerp: Marcin Mroszczak, 1979 · Te zien in het restaurant
Mroszczak zet een plank met kleine aandenkens neer, een parfumflesje, een bril, een portemonneetje en een brandende kaars, boven een plakboekpagina met zes ovale portretten: de vijf vrouwen rond Olbrychski’s Wiktor in het midden. Waar Cieślewicz één gezicht oplost in textuur, bouwt Mroszczak een stilleven van herinneringen, passend bij een verhaal dat zich in één familiehuis afspeelt.
Opschrift: ‘M. Mroszczak dla Mai / 14.IV.79’
Dyrygent (The Conductor)
Het verhaal van een oudere dirigent die vanuit Amerika terugkeert naar zijn Poolse geboorteplaats is een van de stillere, minder politiek geladen films in deze selectie. Het gaat meer over echt kunstenaarschap tegenover vertoon dan over de staat. Sir John Gielgud speelde de hoofdrol, in een tijd waarin Wajda’s groeiende reputatie in het buitenland hem de vrijheid gaf om kleinere, persoonlijke onderwerpen te kiezen.
Ontwerp: Edward Lutczyn, 1979 · Te zien in het restaurant
Lutczyn sluit aan bij die ingetogenheid: een diagonale straal wit licht snijdt door het zwart en valt op het silhouet van een hand met een dirigeerstok, alsof dirigeren zelf een vorm van licht is. Het Poolse publiek noemde het ‘de poster met de laserstok’, een favoriet omdat hij met zo weinig zoveel zegt: geen gezichten, geen orkest, alleen het ene moment van de eerste tel.
Człowiek z żelaza (Man of Iron)
Deze film, gemaakt in de maanden rond de opkomst van Solidarność, legt een zeldzaam moment vast waarop de Poolse populaire cultuur rechtstreeks over de actualiteit sprak. Als direct vervolg op Man of Marble volgt hij de zoon van de metselaar-held, nu een van de leiders van de stakingen op de scheepswerf van Gdańsk in 1980 waaruit Solidarność, de eerste onafhankelijke vakbond van Polen, voortkwam. De film werd gemaakt in de korte periode vóór de staat van beleg, toen de censuur net genoeg was versoepeld om hem mogelijk te maken; Lech Wałęsa speelt zichzelf. Man of Iron won in 1981 de Gouden Palm in Cannes. Maanden later, na het afkondigen van de staat van beleg, verbood de Poolse regering de film in eigen land.
Ontwerp: Rafał Olbiński, 1981 · Te zien in het café
Olbiński schildert het gezicht van een arbeider, half verborgen onder een stalen zeskantmoer die als blinddoek wordt gedragen, in het midden gebarsten, met rode spatten op zijn kraag als bloed of roest. De moer is een letterlijke woordspeling op Man of Iron en is tegelijk veiligheidshelm, blinddoek en kroon.
Ontwerp: Marcin Mroszczak, 1981 · Te zien in het restaurant
Mroszczak toont in close-up de kraag van een spijkerjasje, met een kleine foto en een bril in het borstzakje en het rood-witte Solidarność-logo op de stof gespeld. Waar Olbiński figuratief werkt, is Mroszczak bijna documentair: een gewoon jasje, alleen gemarkeerd door het speldje dat van een staking een beweging maakte.
Danton
Deze Frans-Poolse coproductie over de Franse Revolutie, gemaakt binnen een jaar na het uitroepen van de staat van beleg in Polen, vertelt over een revolutionaire leider die wordt vermorzeld door de beweging die hij zelf mee heeft opgebouwd. De film werd vrijwel overal gelezen als commentaar op de onderdrukking van Solidarność. Wajda ontkende publiekelijk een bewuste parallel en zei tegen de Franse pers: ‘Danton is geen Lech Wałęsa en Robespierre is geen Jaruzelski.’ Maar omdat diezelfde staat van beleg hem dwong de film in het buitenland te maken, was die ontkenning moeilijk serieus te nemen.
Ontwerp: Wiesław Wałkuski, 1983 · Te zien in het café
Wałkuski heeft maar één gebaar nodig: een bleek, spookachtig hoofd dat uit het zwart opdoemt, een bloedrode hand die over het onderste deel van het gezicht wordt gedrukt om het het zwijgen op te leggen, en hetzelfde rood dat langs de hals naar beneden loopt. Wałkuski, toen in de twintig, groeide uit tot een van de meest bekroonde Poolse posterontwerpers van de jaren tachtig en negentig.
Kronika wypadków miłosnych (A Chronicle of Amorous Accidents)
De film speelt zich af in de laatste vredige maanden vóór de Tweede Wereldoorlog, in het Vilnius dat Wajda zich uit zijn jeugd herinnerde. Het is een werk van persoonlijke nostalgie over een streek die binnen de naoorlogse grenzen van Polen niet meer bestond. Wajda kreeg geen toestemming om in Litouwen te filmen en moest het landschap van zijn jeugd reconstrueren met locaties verspreid over Polen.
Ontwerp: Andrzej Pągowski, 1985 · Engelstalige poster · Te zien in het café
Pągowski maakte deze poster nog vóór de Poolse première. Hij schildert een jongeman met een klep-pet, de mond open in een verbaasde ‘O’, wijdbeens op een stokpaardje, tegen een helder pastelkleurig landschap. De mix van gezag en kinderlijkheid vangt de spanning tussen de volwassen wereld die naderbij komt en de laatste maanden van de jeugd. Pągowski was een leerling van Waldemar Świerzy, uit de derde generatie van de Poolse Posterschool.
Ontwerp: Wiktor Sadowski, 1986 · Te zien in het café
Sadowski schildert het gezicht van een jonge vrouw in rijk getextureerde penseelstreken, met donkere takken en bleke bloesems over haar trekken: eerder dromerig dan beschrijvend. Die vervaagde weergave past bij een film die Wajda zelf een poging noemde om een verdwenen jeugd weer tot leven te wekken. Het is geen portret van een persoon, maar van hoe zij in de herinnering voortleeft.
Korczak
Wajda wilde deze film al jaren maken, maar werd tegengehouden door de staat van beleg, ballingschap en de moeite om toestemming te krijgen voor opnamen in het voormalige kamp Treblinka. Pas de politieke omwenteling van 1989 maakte het project mogelijk. De film vertelt over een Warschause arts die ervoor koos de weeskinderen onder zijn hoede te vergezellen in plaats van hen in de steek te laten, en tot het einde bij hen bleef.
Ontwerp: Wojciech Siudmak, 1990 · Te zien in het restaurant
Siudmak tekent het bebaarde, bebrilde gezicht van Janusz Korczak in fijn potlood; kleine kindergezichten maken zich los uit de textuur en drijven naar spoorrails die onderaan samenkomen. Siudmak woonde sinds de jaren zestig in Parijs en maakte naam met fantasy-illustraties, waaronder omslagen voor Dune; hier ontmoet diezelfde precisie een heel ander, echt onderwerp. De poster zegt nergens waar die rails naartoe leiden. Dat hoeft ook niet.
Powidoki (Afterimage)
Wajda’s laatste film, gemaakt in het laatste jaar van zijn leven, vertelt het verhaal van de avant-gardeschilder Władysław Strzemiński, die werd vervolgd en van werk beroofd omdat hij weigerde zich te voegen naar het socialistisch realisme, de enige kunststijl die onder het stalinisme was toegestaan.
Ontwerp: Dorota Grubek, 2016 · Te zien in het restaurant
Grubek zet een getextureerde rode muur achter een fotografisch profiel van de kunstenaar; een penseel vol rode verf slaat in zijn oog en spat over de muur. Een direct beeld voor een kunstenaar die werd vervolgd om de manier waarop hij de wereld zag.
Ontwerp: Jakub Stępień ‘Hakobo’, 2016 · Engelstalige poster · Te zien in het restaurant
Hakobo brengt de titel terug tot vette zwarte balken met ‘AFTER’ en ‘IMAGE’, met daartussen een abstracte cluster van overlappende vormen in blauw, rood, geel en lichtlila, als een nabeeld op het netvlies. Deze poster sluit de selectie af en daarmee ook de boog die de posters samen beschrijven: van Lenica’s handgeschilderde spookfiguur voor Kanał in 1957 tot een ontwerper die bijna zes decennia later met vlakke digitale vormen werkt. Beiden staan nog altijd in de traditie van interpretatie boven illustratie.
Samen, verspreid over zestien films en vierentwintig posters, laten deze vijf decennia een levenslange reflectie zien op wat het een kunstenaar kost om vast te houden aan de eigen visie onder druk om zich aan te passen.
