De tweede editie van het Poolse Filmfestival in Amsterdam vond plaats op 7 en 8 oktober 2023. Bezoekers kregen de kans om vier films te bekijken die zowel de geschiedenis als het heden van Midden-Europa belichten. Daarnaast konden zij deelnemen aan verdiepende gesprekken met experts. Het doel van het festival was om thema’s uit Midden-Europa onder de aandacht te brengen van een Nederlands publiek.
De geschiedenis van Midden-Europa komt in het Nederlandse onderwijs en publieke debat nauwelijks aan bod. Dit draagt bij aan misverstanden en het marginaliseren van deze belangrijke regio. Met de aanhoudende oorlog in Oekraïne, veroorzaakt door Russische agressie, is het thema Midden-Europa actueler dan ooit. Het festival bood dit jaar een waardevol moment om stil te staan bij het leven in de schaduw van Rusland, en bij de manier waarop de dreiging van Russische overheersing het dagelijks leven, keuzes en denkbeelden beïnvloedt.
Programma
Zaterdag, 7 oktober, 2023
15.00 – 18.30
Mr Jones
Agnieszka Holland, 119 min
Gesprek: Russische dominantie in Midden-Europa
Moderator: Fadoua Alaoui
Gasten: Barbara Malak-Minkiewicz, Matt Steinglass,
Anne-Lise Bobeldijk, Kateryna Kobchenko
19.30 – 21.30
Jack Strong
Władysław Pasikowski, 130 min
Zondag, 8 oktober, 2023
16.00 – 17.40
Klondike
Maryna Er Gorbach, 100 min
19.00 – 22.00
The Hamlet Syndrome
Elwira Niewiera & Piotr
Rosołowski, 86 min
Gesprek: De impact van de oorlog in Oekraïne op mensen en hun persoonlijke leven
Moderator: Fadoua Alaoui
Gasten: Elwira Niewiera, Maryna Er Gorbach, Anna Greszta
Dag 1
Film: Mr Jones
Agnieszka Holland brengt het buitengewone en aangrijpende verhaal naar het witte doek van de Welshe journalist die als eerste de door Stalin veroorzaakte hongersnood in Oekraïne aan het licht bracht. Tijdens de Holodomor van 1932 en 1933 kwamen bijna 7 miljoen mensen om het leven.
Gareth Jones (James Norton) is een ambitieuze Welshe journalist die bekendheid verwierf met zijn verslag over een vlucht met Hitler – als eerste buitenlandse journalist ooit. Na het verlaten van zijn functie bij de Britse overheid besluit hij naar Moskou te reizen, in een poging Stalin persoonlijk te interviewen. Daar hoort hij geruchten over een door de overheid veroorzaakte hongersnood en reist op eigen initiatief en in het geheim naar Oekraïne. Wat hij daar aantreft, zijn de gruwelijke gevolgen van een door mensen veroorzaakte uithongering.
Eenmaal terug in Londen publiceert Jones een artikel over de verschrikkingen die hij met eigen ogen heeft gezien. Maar hij wordt beschuldigd van leugens door degenen die belang hebben bij het in stand houden van de doofpot. Terwijl het dodental blijft stijgen, moet Jones vechten voor de waarheid.
Filmregisseur: Agnieszka Holland
Agnieszka Holland (1948) is een gerenommeerde Poolse filmregisseur en scenarioschrijfster, bekend om haar bijdrage aan de wereldcinema. Haar filmcarrière begon met een studie aan de prestigieuze filmschool FAMU in Praag, waar ze haar vakmanschap ontwikkelde en werd beïnvloed door de stroming van de Nieuwe Golf.
In de daaropvolgende jaren werkte ze zich op in de filmwereld, aanvankelijk als assistent-regisseur en scenarioschrijfster in Polen, voordat ze internationale erkenning verwierf. Haar films behandelen vaak complexe historische en politieke thema’s en bieden diepgaande inzichten in de menselijke conditie.
Holland weet Europees auteurschap te combineren met Hollywoodproducties en televisie, en beweegt zich moeiteloos tussen verschillende filmtradities. Haar werk is bekroond met talloze prijzen, waaronder Oscarnominaties, en getuigt van haar vermogen om sociaal betrokken én emotioneel aangrijpende cinema te maken.
Gesprek: Russische dominantie in Midden-Europa
Midden-Europa, met zijn rijke geschiedenis en culturele diversiteit, bevindt zich al eeuwen op het kruispunt van grote geopolitieke verschuivingen. Vandaag de dag is een van de centrale gespreksonderwerpen de invloed van Rusland in de regio.
Tijdens deze discussie verkennen we de historische context, de hedendaagse verhoudingen en de gevolgen van de Russische dominantie voor de landen in Midden-Europa. Het is een complex en voortdurend veranderend onderwerp met verstrekkende consequenties. Met dit gesprek willen we inzicht bieden in de vele facetten van deze actuele kwestie.
Moderator: Fadoua Alaoui
Na het presenteren van het dagelijkse ochtendprogramma op de Caribisch-Nederlandse zender “Nos Pais Television” presenteert zij nu een breed scala aan evenementen in Nederland.
Dankzij haar reizen, het wonen in verschillende landen en haar talenkennis is haar grootste passie ‘Human Interest’. Ze deelt graag haar eigen ervaringen en kennis over diverse onderwerpen, en tegelijkertijd verzamelt ze samen met haar gasten en publiek nieuwe inzichten. Ze zoekt naar overeenkomsten en herkenning om zo begrip te creëren voor de ‘ander’.
Fadoua heeft al meerdere evenementen gepresenteerd voor Polish Culture NL, onder andere over meertaligheid.
Te gast: Barbara Malak-Minkiewicz
Barbara Malak – Minkiewicz is een wetenschapper in de sociale wetenschappen en filosofie met een PhD van de Universiteit van Warschau. Ze was betrokken bij een anti-communistische oppositie in de jaren ‘80. Na de ineenstorting van het communisme richtte ze zich op de transformatie van het onderwijs in Centraal-Europese landen. Na korte tijd woordvoerder te zijn geweest van de vakbond “Solidarność” in Gdansk (1990-1991), werkte ze aan verschillende projecten in de landen van het post-sovjetblok.
In 1998-2014 werkte ze als manager van ledenrelaties bij de International Association for the Evaluation of Educational Achievement in Amsterdam. Voor haar werk voor vrijheid in Polen werd ze in 2013 door de Poolse president onderscheiden met het Officierskruis van Polonia Restituta.
Te gast: Matt Steinglass
Matt Steinglass is de Europa-correspondent voor The Economist. Opgegroeid in Washington, DC, studeerde hij Russische geschiedenis en literatuur aan Harvard en interactieve telecommunicatie aan de New York University. Hij heeft gewoond en verslag gedaan vanuit Togo, Vietnam, Groot-Brittannië en Nederland. Voordat hij in 2014 bij The Economist kwam, was hij correspondent voor Nederland bij de Financial Times. Zijn huidige aandachtsgebieden zijn Midden- en Oost-Europa, Scandinavië en pan-Europese thema’s.
Zijn vaderlijke familie komt uit Warschau, waar de naam Steinglass al terug te vinden is vanaf het einde van de 18e eeuw.
Te gast: Anne -Lise Bobeldijk
Anne-Lise Bobeldijk is postdoctoraal onderzoeker aan Wageningen University, waar zij deelneemt aan het NWA-project Heritages of Hunger. Haar huidige onderzoeksproject richt zich op het (politieke) gebruik en misbruik van geschiedenis en de erfenis van hongersnood in de Sovjet-Unie, Oekraïne en Rusland. Tijdens haar promotieonderzoek aan het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies en de Universiteit van Amsterdam analyseerde zij de geschiedenis en herinnering aan geweld vóór, tijdens en na de Holocaust en de Tweede Wereldoorlog in Wit-Rusland.
Te gast: Dr Kateryna Kobchenko
Dr. Kateryna Kobchenko is historicus, geboren in 1975 in Kiev, Oekraïne. Ze studeerde geschiedenis aan de Nationale Taras Sjevtsjenko Universiteit van Kiev, waar ze ook haar proefschrift verdedigde en enkele jaren werkte. In 2020-2021 was ze lid van het digitale interviewproject “Gedwongen arbeid 1939-1945. Herinnering en geschiedenis” aan de Freie Universität Berlin. In het academische jaar 2022-2023 werkte Kobchenko als onderzoeksassistent aan de Universiteit van Münster. Sinds oktober 2023 ontvangt ze een Habitation-beurs van de Konrad Adenauer Stichting in Duitsland. Haar onderzoek richt zich op de geschiedenis van ideeën van Oekraïense politieke emigranten na de Tweede Wereldoorlog.
Film: Jack Strong (2014)
“Jack Strong” is zowel een thriller als een van de fascinerendste spionageverhalen ter wereld. De film vertelt het waargebeurde verhaal van kolonel Ryszard Kukliński (gespeeld door Marcin Dorociński) – een man die in zijn eentje een strijd voerde tegen de Sovjet-Unie, van binnenuit haar eigen structuur. Bereid zijn leven op het spel te zetten om te voorkomen dat de wereld zichzelf zou vernietigen, begon hij samen te werken met de CIA. Jarenlang leefde hij onder constante dreiging, waarin één verkeerde stap fatale gevolgen kon hebben voor hem en zijn gezin.
De film werd positief ontvangen, zowel in Polen als internationaal, en vestigde de aandacht op het opmerkelijke verhaal van Kukliński en zijn bijdrage aan de val van het communisme. De film is niet alleen een spannende spionagethriller, maar werpt ook licht op de morele dilemma’s waarmee mensen worden geconfronteerd wanneer ze besluiten te spioneren voor een hoger doel.
Filmregisseur: Władysław Pasikowski
Władysław Pasikowski is een Poolse filmregisseur en scenarioschrijver. Hij begon zijn carrière eind jaren 80 en begin jaren 90 – een cruciale periode voor de Poolse cinema, vlak na de val van het communisme. Zijn eerste films realiseerde hij in samenwerking met Juliusz Machulski. Het ging om Kroll uit 1991 en Psy (Varkens) uit 1992. Beide producties veroorzaakten veel ophef, maar wonnen tegelijk grote populariteit. Ze werden zelfs bekroond op het Pools Filmfestival in Gdynia.
Pasikowski’s oeuvre omvat uiteenlopende genres en thema’s, al wordt hij vaak geassocieerd met misdaaddrama’s en films die sociale en historische kwesties behandelen. Gedurende zijn carrière heeft hij zich steeds ingezet om via film de complexiteit van de menselijke natuur en maatschappelijke spanningen te verkennen.
Dag 2
Film: Klondike, 2022
Juli 2014. Aanstaande ouders Irka en Tolik wonen in de Donbas-regio in het oosten van Oekraïne, vlak bij de Russische grens – een gebied dat in die periode steeds meer onder druk komt te staan in de begindagen van de oorlog in de Donbas. De gespannen verwachting van de geboorte van hun eerste kind wordt bruut verstoord wanneer in de buurt vlucht MH17 neerstort. Het wrak van het neergeschoten vliegtuig domineert het landschap, terwijl rouwstoeten de onwerkelijke tragedie van het moment onderstrepen.
Tolik komt onder druk te staan van zijn separatistische vrienden, die willen dat hij zich bij hen aansluit. Tegelijkertijd verdenkt Irka’s broer hen ervan Oekraïne te hebben verraden en reageert woedend. Terwijl gewapende troepen het dorp binnenvallen, weigert Irka geëvacueerd te worden. In een poging vrede te stichten tussen haar man en broer, vraagt ze hen samen het gebombardeerde huis te herstellen.
Klondike ging in première op het Sundance Film Festival op 21 januari 2022 en won daar de prijs voor Beste Regie in de World Cinema Dramatic Competition. De film werd ook bekroond op de Berlinale 2022 en het Internationaal Filmfestival van Istanboel. Klondike was de officiële Oekraïense inzending voor de Oscar voor Beste Internationale Film tijdens de 95e Academy Awards.
Filmregisseur: Maryna Er Gorbach
Maryna Er Gorbach is een Oekraïense filmmaker die films schrijft, regisseert, produceert en monteert. Na haar studie aan de Kyiv National I. K. Karpenko-Kary Theater-, Film- en Televisie-universiteit (Oekraïne) studeerde ze af aan de Andrzej Wajda Master School of Film Directing (Polen). Sinds 2017 is Maryna Er Gorbach lid van de European Film Academy. Samen met haar man Mehmet Bahadir Er maakte ze de films Black Dogs Barking (2009), Love Me (2013) en Omar and Us (2019). Klondike is de eerste film die ze helemaal zelf schreef en regisseerde.
Film: The Hamlet Syndrome, 2021
Enkele maanden voor de grootschalige invasie van Oekraïne door Rusland in 2022, nemen vijf jonge vrouwen en mannen deel aan een unieke theaterproductie die probeert hun oorlogservaringen te verbinden met Shakespeare’s Hamlet. Voor ieder van hen is het podium een plek om hun verdriet en trauma te uiten via de beroemde vraag: “to be or not to be” – een dilemma dat ook hun eigen leven weerspiegelt. De hoofdpersonen worstelen met teleurstelling, machteloosheid en woede, terwijl ze proberen hun leven weer op orde te krijgen en hun pijnlijke verleden te verwerken: Slavik, die als soldaat de hel van oorlog en gevangenschap heeft doorstaan; Katya, die verlangt naar de vergeving van haar moeder omdat ze zich bij het leger aansloot; Rodion, die uit Donbas is gevlucht en nu geconfronteerd wordt met toenemende homofobie; Roman, die nog steeds worstelt met traumatische herinneringen aan zijn oorlogservaringen als paramedicus op het slagveld; en Oxana, die haar strijd voert op het artistieke front als actrice.
Filmregisseuren: Elwira Niewiera en Piotr Rosołowski
Elwira Niewiera is een Pools/Duitse regisseuse en scenarioschrijfster, winnaar van talrijke internationale prijzen. In haar artistieke werk richt ze zich vooral op politieke, sociale en culturele transformaties in Oost-Europa. Elwira is lid van de European Film Academy.
Piotr Rosołowski is een Poolse regisseur, scenarioschrijver en cinematograaf gevestigd in Berlijn. Hij studeerde af aan de Filmacademie van Katowice en kreeg een beurs van de Academy of Media Arts in Keulen. Piotr werkt ook als director of photography en was verantwoordelijk voor de cameravoering van vele bekroonde speelfilms en korte films.
Piotr heeft samen met Elwira drie succesvolle documentaire speelfilms geregisseerd: Domino Effect, bekroond op het Krakau Film Festival en DOK Leipzig; The Prince and the Dybbuk, winnaar van de Leeuw voor Beste Documentaire over Cinema op het 74e Filmfestival van Venetië; en The Hamlet Syndrome, onderscheiden met de Grand Prix Semaine de la Critique op het 75e Filmfestival van Locarno. (Bron: Polish Docs, polishdocs.pl)
Gesprek: De impact van de oorlog in Oekraïne op mensen en hun persoonlijke leven
De impact van de aanhoudende oorlog in Oekraïne is diepgaand en complex. Ze raakt talloze aspecten van het leven, niet alleen binnen Oekraïne maar ook daarbuiten. Het conflict, dat begon in 2014, heeft geleid tot een humanitaire crisis: miljoenen Oekraïners zijn binnenlands ontheemd geraakt of hebben hun toevlucht in het buitenland gezocht. Gezinnen zijn uit elkaar gerukt, velen zijn hun huis en hun bestaansmiddelen kwijtgeraakt. De voortdurende dreiging van geweld en het trauma van verlies en verwoesting eisen een zware psychologische tol van de bevolking.
Toch heeft de oorlog ook geleid tot een opmerkelijke opbloei van het maatschappelijk middenveld en burgeractivisme in Oekraïne. Er is bij veel mensen een sterk gevoel van eenheid en patriottisme ontstaan, waarbij men zich gezamenlijk inzet voor het verdedigen van de nationale soevereiniteit.
Tijdens het gesprek verkennen we persoonlijke verhalen en bespreken we wat dit conflict betekent voor mensen en hun dagelijks leven.
Moderator: Fadoua Alaoui
Gasten:
Elwira Niewiera – Regisseur van de film The Hamlet Syndrome
Maryna Er Gorbach – Regisseur van de film Klondike
Anna Greszta
Anna Greszta is cultureel antropoloog en promovenda aan de Amsterdam School for Cultural Analysis (ASCA) van de Universiteit van Amsterdam. Momenteel werkt zij aan het ERC-gefinancierde project Conspiratorial Memory, dat zich richt op culturele representaties van de Russische oorlog in Oekraïne. Geïnspireerd door en geworteld in culturele analyse en antropologische tradities onderzoekt dit project de kruispunten van geheugen en complottheorieën binnen het landschap van objecten die de oorlog vertegenwoordigen. Haar eerdere onderzoeksachtergrond varieert van het bestuderen van Pools-Joodse betrekkingen en de herinnering aan de Holocaust (BA in Etnografie, Universiteit van Warschau, 2013-2016) tot visuele etnografie van discoursen en schoonheidspraktijken in Oekraïne (MSc in Antropologie, Universiteit van Kopenhagen, 2017-2020). Anna is medeoprichter van Collect4Ukraine, een vrijwilligersgroep gevestigd in Amsterdam.
Festivalpartners en sponsors
Het Amsterdam Polish Film Festival wordt georganiseerd door Polish Culture NL in samenwerking met De Balie en met steun van diverse sponsors.
“Project gefinancierd met middelen van de Kanselarij van de Eerste Minister in het kader van de wedstrijd Polonia en Polen in het Buitenland 2023”